سَندرُم تُخمدان پُلیکیستیک یا نشانگان تخمدان پُرکیستی (polcystic ovary syndrome PCOS) شایعترین اختلالات غدد درونریز (ﺁندوکرینوپاتی) در زنان و شایعترین علت نازایی ناشی از عدم تخمکگذاری میباشد.
نامگذاری این سندرم به دلیل وجود تخمدانهای بزرگ محتوی تعداد زیادی کیست کوچک (در اغلب زنان مبتلا و نه در همه) است که در لایه بیرونی هر تخمدان قرار گرفته است.
زنان مبتلا به این بیماری علایم شایعی مانند اختلالات قاعدگی (به خصوص خونروش گاهگاهی (الیگومنوره))، علایم هیپرآندروژنیسم مانند پرمویی (هیرسوتیسم) و آکنه، ریزش مو و نازایی دارند. بیماران در معرض عوارض جدی مانند افزایش خطر سرطان ﺁندومتر و پستان، دیسلیپیدمی، هیپرتانسیون، بیماریهای قلبی وعروقی و دیابت میباشند. شیوع چاقی و دیسلیپیدمی در مبتلایان به PCOS بیشتر از زنان سالم میباشد. ۴۰ درصد زنان مبتلا، دچار چاقی مفرط و ۷۵ درصدشان نازا میباشند.
این بیماری تقریباً در ۶ تا ۱۰ درصد همه زنانی که در سنین باروری میباشند دیده میشود. علت بیماری مزبور مشخص نیست اما محققان بر این باورند که عوامل ارثی و دیابت در ظهور آن نقش دارند.
قاعدگیهای نا منظم، رشد موهای زاید، جوشهای پوستی (آکنه) و چاقی در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک مشاهده میشود. این عارضه میتواند در نوجوانی با دورههای قاعدگی نا منظم مشخص گردد یا اینکه بعدها به دنبال افزایش وزن یا مشکل در باروری تشخیص داده شود.
علت دقیق سندرم تخمدان پلی کیستیک هنوز ناشناخته است. زنان مبتلا ممکن است به دلیل مشکلات بوجود آمده در تخمک گذاری، برای باردار شدن با مشکل مواجه شوند. تشخیص زودهنگام و شروع درمان میتواند به پیشگیری عوارض طولانی مدت آن مثل دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی و سکته کمک کند.
روشهای درمانی و داروها
درمان سندرم تخمدان پلی کیستیک به طور کلی بر پایه کنترل نگرانیهای فردی شما مثل باروری، پرمویی، آکنه و چاقی است. توصیههای ذیل در کنترل علائم و عوارض این بیماری موثر هستند:
به طور منظم چکاپ شوید: کنترل طولانی مدت ریسک فاکتورهای بیماریهای قلبی مثل چاقی، کلسترول بالا، دیابت نوع ۲ و فشار خون بالا از اهمیت بالایی برخوردار است. برای کمک به درمان به موقع، پزشک نیاز دارد تا به صورت منظم برای انجام آزمایشهای فیزیکی، اندازهگیری فشار خون و تعیین سطح گلوکز و چربی خون شما را ببیند.
عادات و سبک زندگی خود را اصلاح نمایید: انتخابهای درست غذایی و ورزش منظم اولین درمانی است که ممکن است پزشک شما توصیه کند به خصوص اگر اضافه وزن داشته باشید. چاقی سبب وخیم تر شدن مقاومت به انسولین میشود. کاهش وزن میتواند سطوح انسولین و آندروژن را پایین بیاورد و ممکن است تخمک گذاری را به حالت اولیه بازگرداند. بر این اساس کنترل رژیم غذایی زیر نظر متخصص تغذیه یکی از اصولی ترین روشهای درمانی برای این بیماری است.
چرخههای قاعدگی خود را تنظیم نمایید: اگر شما برای بارداری تلاش نمیکنید ممکن است پزشک قرصهای ضد بارداری با دوز پایین تجویز کند که حاوی ترکیبی از استروژن و پروژسترون مصنوعی است. این قرصها تولید آندروژن را کاهش داده و به بدن شما بعد از مواجهه طولانی با استروژن، استراحتی میدهد.. این کار سبب کاهش سرطان آندومتر میشود و خونریزیهای غیر معمول را اصلاح میکند.
یک روش دیگر مصرف پروژسترون برای ۱۰ تا۱۴ روز در ماه است. این روش دورههای قاعدگی شما را تنظیم میکند و نقش حفاظتی در مقابل ابتلا به سرطان آندومتر دارد ولی سطح آندروژن را بهبود نمیبخشد. عارضهای که در استفاده از این داروهای هورمونی وجود دارد ایجاد چاقی و یا تشدید آنست که میتواند از طرف دیگر سیر درمانی شما را دچار اختلال نماید.
با توجه به زمینه اصلی در این بیماری که اختلال حساسیت به انسولین است، متخصصین از داروی متفورمین به عنوان یک داروی اصلی در کنترل این بیماری استفاده مینمایند. متفورمین یک داروی خوراکی برای مبتلایان به دیابت نوع ۲ است و سبب حساسیت بیشتر سلولها نسبت به انسولین میشود. این دارو تخمک گذاری را بهبود میبخشد و در نهایت سبب ایجاد چرخههای منظم قاعدگی میگردد. همچنین اگر شما پیش دیابتی باشید، مصرف این دارو میتواند ابتلا به دیابت نوع ۲ را به تاخیر بیندازد و اگر تحت یک برنامه رژیمی و ورزشی هستید استفاده از این دارو میتواند به کاهش وزن شما کمک کند.. جالب است بدانید که این دارو از آنجا که بر خلاف داروهای هورمونی درمان علامتی نمینمایند عوارض آن داروها را نخواهند داشت.
رشد موهای زاید را کاهش دهید: ممکن است پزشک شما برای کاهش تولید آندروژن مصرف قرصهای پیشگیری از بارداری یا داروی دیگری به نام اسپیرونولاکتون را تجویز کند. این دارو تاثیرات آندروژنها را بر روی پوست بلوکه میکند. از آنجا که اسپیرونولاکتون میتواند سبب نقص جنین شود، هنگام مصرف این دارو استفاده از یک روش مطمئن پیشگیری از بارداری توصیه میشود. و در افراد باردار یا برای کسانی که قصد بارداری دارند، تجویز نمیگردد.
تراشیدن موی صورت و استفاده از موم و کرمهای موبر برای از بین بردن موها انتخاب مناسبی نیستند زیرا که تنها برای چند هفته دوام دارند و لازم است تا بعد از مدتی تکرار شود.
ممکن است پزشک روشی را پیشنهاد کند که در آن از جریان الکتریک (الکترولیز) یا لیزر برای از بین بردن فولیکولهای مو و کنترل رشد موهای جدید ناخواسته استفاده میشود. اما استفده از این روشها نیز بدون کنترل اختلالات متابولیک اولیه بی فایده خواهد بود.
استفاده از دارو برای تحریک تخمک گذاری: اگر شما قصد بارداری داشته باشید شاید نیاز باشد تا برای تحریک تخمک گذاری از این داروها مصرف کنید. کلومیفن یک داروی خوراکی ضد استروژن است که در نیمه اول چرخه قاعدگی مصرف میشود. لازم به ذکر است که پزشکان برای تحریک تخمک گذاری معمولاً با متفورمین آغاز مینمایند و بعد در صورت لزوم از کلومیفن هم برای کمک به تحریک تخمک گذاری استفاده میشود..
اگر با وجود مصرف کلومیفن و متفورمین باردار نشدید، ممکن است مصرف گنادوتروپینها (هورمون محرک فولیکولیاFSH و هورمون جسم زرد یا LH) از طریق تزریق توصیه شود. تاکید مجدد این موضوع اهمیت دارد که هیچکدام از این داروها را به طور خودسرانه و بدون تجویز پزشک نباید استفاده نمایید.
عمل جراحی
داروی باروری کلومیفن میتواند به شما کمک کند تا باردار شوید. اگر داروها به باردار شدن شما کمک نکنند یک جراحی بر روی تخمدان بوسیله لاپاروسکوپیمی تواند یک گزینه درمانی دیگر برای بعضی از زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک باشد. پزشک میتواند به شما بگوید که آیا این نوع جراحی مناسب شرایط شما هست یا خیر. برای استفاده از هر کدام از داروها حتماً باید به پزشک مراجعه کنید.
در این عمل، جراح یک شکاف کوچک بر روی شکم ایجاد کرده و از این طریق یک لوله که متصل به یک دوربین ریز است را وارد میکند (لاپاروسکوپ). این دوربین تصاویر لازم از تخمدانهای شما و اعضای تناسلی مجاور را برای جراح مشخص میکند. سپس پزشک وسیله جراحی را وارد کرده و از انرژی الکتریکی یا لیزر برای سوزاندن سوراخهای موجود درفولیکول روی سطح تخمدانها استفاده میکند. هدف این کار تحریک تخمک گذاری بوسیله کاهش سطح آندروژن هاست.
نکته مهم: ورزش شنابه مدت یک ماه سه روز در هفته به همراه کاهش وزن کمک شایانی به درمان بیماری شما میکند.
